Γράφει ο Άκης Λιάντζουρας
Τον Παύλο Μαρινάκη τον γνώρισα σε ένα μεσημεριανό τραπέζι, στο πλαίσιο μιας κομματικής πρωτοβουλίας της Νέας Δημοκρατίας. Είχε ζητήσει να ακούσει από πρώτο χέρι τα προβλήματα ανθρώπων της πραγματικής αγοράς. Όχι μεγαλοεπιχειρηματιών, να συνεννοούμαστε. Όχι εκείνων που έχουν το κινητό του υπουργού, λογιστήριο μεγαλύτερο από μικρό δήμο και οδηγό να περιμένει απ’ έξω με αναμμένη τη μηχανή. Μιλάμε για κανονικούς επιχειρηματίες. Αυτούς που ανοίγουν το πρωί, κλείνουν το βράδυ και στο ενδιάμεσο προσπαθούν να καταλάβουν αν δουλεύουν για τους ίδιους, για την τράπεζα, για την Εφορία ή απλώς για να συντηρούν την ψευδαίσθηση ότι εξακολουθούν να έχουν επιχείρηση. Δεν θα σταθώ πολύ στη γνωριμία μας, γιατί δεν είναι αυτό το θέμα του κειμένου. Κρατώ μόνο μια εικόνα: οι συνεργάτες του είχαν φτάσει πριν από εκείνον, είχαν μιλήσει με όλους, είχαν ακούσει, είχαν ρωτήσει και είχαν κρατήσει σημειώσεις. Όχι σημειώσεις για τα μάτια του κόσμου. Κανονικές σημειώσεις. Ένιωθες ότι κάτι από όσα ειπώθηκαν θα επιβίωνε μετά το γλυκό και τον καφέ.
Ο ίδιος ήρθε χωρίς εκείνη τη μικρή αυλή που συνήθως συνοδεύει όσους έχουν αρχίσει να πιστεύουν ότι το αξίωμά τους είναι τίτλος ευγενείας. Μίλησε με όλους, θυμόταν τα μικρά μας ονόματα από την πρώτη χειραψία και δεν κοιτούσε κάθε δεκαπέντε δευτερόλεπτα το κινητό του, πράγμα σχεδόν εξωγήινο για άνθρωπο που βρίσκεται στον πυρήνα της εξουσίας. Όταν έμαθε ότι είμαι από την Κομοτηνή, την αποκάλεσε δεύτερη πατρίδα του, επειδή είχε σπουδάσει εκεί Νομική. Θυμήθηκε πρόσωπα, δρόμους, ιστορίες, κοινούς γνωστούς, ανθρώπους που είχε χρόνια να δει. Και όταν χρειάστηκε να πει κάτι καλό για τον εαυτό του, το έκανε σχεδόν απολογητικά, σαν να τον ενοχλούσε η ίδια η ιδέα της αυτοδιαφήμισης. Καθόμουν δίπλα του και αναρωτιόμουν: τι σχέση έχει αυτός ο άνθρωπος με τα παγόνια που έχουμε μάθει να αποκαλούμε πολιτικούς; Γιατί η ελληνική πολιτική είναι γεμάτη παγόνια. Ανθρώπους που μπαίνουν σε ένα δωμάτιο και πριν πουν καλημέρα έχουν ήδη ανοίξει τα φτερά τους, ώστε να καταλάβεις ποιοι είναι πριν ακόμη ενδιαφερθούν να μάθουν ποιος είσαι εσύ.
Αλλά οι εντυπώσεις από ένα τραπέζι δεν λένε πολλά. Η πολιτική δεν είναι κοινωνική δεξίωση και οι χαρακτήρες δεν κρίνονται όταν το κρασί είναι καλό, το φαγητό ζεστό και όλοι χαμογελούν ευγενικά. Κρίνονται όταν η θερμοκρασία ανεβαίνει, όταν οι κάμερες ανάβουν και όταν κάθε λέξη που ξεφεύγει μπορεί να επιστρέψει σαν σφαίρα πριν ακόμη ολοκληρωθεί η πρόταση. Και εκεί αρχίζει το πραγματικό ενδιαφέρον της περίπτωσης Μαρινάκη. Διότι δεν ανέλαβε κυβερνητικός εκπρόσωπος σε μια περίοδο πολιτικής λιακάδας. Δεν μπήκε σε ένα καθαρό γήπεδο για να διαχειριστεί εγκαίνια, κορδέλες, θετικούς δείκτες και ευρωπαϊκά συγχαρητήρια. Ανέλαβε ένα από τα πιο φωτεινά και ταυτόχρονα πιο ανελέητα πόστα της εξουσίας μέσα σε μια εποχή όπου οι κρίσεις δεν έρχονταν μία μία. Έρχονταν σαν αγέλη. Τέμπη, πυρκαγιές, πλημμύρες στη Θεσσαλία, υποκλοπές, ακρίβεια, αγρότες, ελεύθεροι επαγγελματίες, ΟΠΕΚΕΠΕ, μεταναστευτικό, αστυνομικές αποτυχίες, παραιτήσεις, εσωκομματικές συγκρούσεις, επιστολική ψήφος, προσωπικά δεδομένα αποδήμων, μη κρατικά πανεπιστήμια, γάμος ομόφυλων ζευγαριών, Ουκρανία, Γάζα, Ελληνοτουρκικά. Ένα πολιτικό ναρκοπέδιο όπου κάθε πρωί κάποιος μετακινεί τις νάρκες.
Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος είναι ίσως το πιο παράξενο επάγγελμα της πολιτικής. Δεν σβήνει τις φωτιές, αλλά απολογείται για τις φωτιές. Δεν διοικεί την Αστυνομία, αλλά απαντά για κάθε λάθος αστυνομικού. Δεν διεξάγει τη δικαστική έρευνα, αλλά πρέπει να εξηγεί γιατί η Δικαιοσύνη δεν έχει ακόμη αποφανθεί. Δεν παίρνει όλες τις αποφάσεις, αλλά πρέπει να υπερασπιστεί σχεδόν όλες τις αποφάσεις. Είναι ο άνθρωπος που κάθεται στην πρώτη σειρά και τρώει τις σφαίρες για ένα ολόκληρο κυβερνητικό σύστημα, ενώ οφείλει να τις τρώει όρθιος, καθαρός, ήρεμος και, ει δυνατόν, χαμογελαστός. Αν δείξει θυμό, θα πουν ότι πανικοβλήθηκε. Αν δείξει ψυχραιμία, θα πουν ότι δεν καταλαβαίνει. Αν αναγνωρίσει λάθος, θα το παρουσιάσουν ως ομολογία ενοχής. Αν δεν αναγνωρίσει λάθος, θα τον πουν αλαζόνα. Αν μιλήσει αναλυτικά, θα τον πουν νομικιστή. Αν απαντήσει σύντομα, θα πουν ότι κρύβεται. Καλώς ήρθατε στο επάγγελμα όπου η καταδίκη έχει συχνά γραφτεί πριν ακουστεί η απάντηση και όπου η επικοινωνία δεν είναι τέχνη εντυπωσιασμού, αλλά καθημερινή επιχείρηση πολιτικής επιβίωσης.
Και όμως, μέσα σε αυτή τη διαρκή καταιγίδα, ο Μαρινάκης έχει διαμορφώσει μια απολύτως αναγνωρίσιμη μέθοδο. Όχι ένα σύνολο τυχαίων αντιδράσεων, αλλά έναν μηχανισμό πολιτικής άμυνας και αντεπίθεσης. Η πρώτη του κίνηση είναι σχεδόν πάντοτε η ίδια: δεν αποδέχεται το γήπεδο που του στρώνει ο αντίπαλος. Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο της επικοινωνιακής του σκέψης. Στην πολιτική, όποιος δεχθεί τη διατύπωση της κατηγορίας έχει χάσει πριν αρχίσει να απαντά. Αν δεχθείς το ερώτημα «γιατί συγκαλύψατε;», έχεις ήδη αποδεχθεί ότι υπήρξε συγκάλυψη. Αν απαντήσεις στο «γιατί κατέρρευσε το κράτος;», έχεις δεχθεί ότι το κράτος κατέρρευσε. Ο Μαρινάκης δεν ξεκινά από την απάντηση. Ξεκινά από τη διάλυση της ερώτησης. Τι ακριβώς συνέβη; Τι αποδεικνύεται; Τι συμπεραίνεται; Ποιο είναι το γεγονός και ποιο είναι το πολιτικό οικοδόμημα που χτίστηκε επάνω του; Εκεί φαίνεται ο νομικός. Δεν αντιμετωπίζει τις μεγάλες λέξεις σαν ιερές αγελάδες. Τις τραβά στο χειρουργικό τραπέζι και τις ανοίγει.
Σκάνδαλο. Συγκάλυψη. Θεσμική εκτροπή. Κρατική κατάρρευση. Ωραίες λέξεις, βαριές, φωτογενείς, ιδανικές για πρωτοσέλιδα και τηλεοπτικά παράθυρα. Αλλά ο Μαρινάκης επιμένει να θέτει το ενοχλητικό ερώτημα: πού είναι η απόδειξη; Και εδώ βρίσκεται μεγάλο μέρος της δύναμής του. Δεν αρνείται κατ’ ανάγκην το γεγονός. Αρνείται την αυθαίρετη γέφυρα ανάμεσα στο γεγονός και στο πολιτικό συμπέρασμα. Άλλο λάθος και άλλο δόλος. Άλλο παράλειψη και άλλο οργανωμένη συγκάλυψη. Άλλο έρευνα και άλλο ενοχή. Άλλο πολιτική ευθύνη και άλλο ποινική ευθύνη. Στην Ελλάδα, βέβαια, όλα αυτά μπαίνουν συχνά στο ίδιο μπλέντερ. Ρίχνουμε ένα πραγματικό γεγονός, δύο καταγγελίες, τρεις τηλεοπτικές κραυγές, λίγο κοινωνικό δίκτυο και σερβίρουμε έτοιμη την ετυμηγορία. Η αλήθεια είναι συνήθως πιο βαρετή, πιο αργή και λιγότερο θεαματική. Και γι’ αυτό χάνει. Ο Μαρινάκης επιμένει στη βαρετή αλήθεια: ημερομηνίες, αποφάσεις, έγγραφα, δικογραφίες, αρμοδιότητες. Προσπαθεί να τραβήξει τη συζήτηση από την οργή στη διαδικασία και από το σύνθημα στο στοιχείο.
Το δεύτερο στοιχείο της μεθόδου του είναι ο κατακερματισμός της ευθύνης, όχι για να εξαφανιστεί, αλλά για να τοποθετηθεί εκεί όπου πραγματικά ανήκει. Ποινική ευθύνη στη Δικαιοσύνη. Πειθαρχική ευθύνη στη διοίκηση. Πολιτική ευθύνη στην κυβέρνηση. Κομματική κριτική στην αντιπολίτευση. Ο καθένας στον ρόλο του. Διότι στη χώρα μας έχουμε ένα περίεργο ταλέντο: ο πολιτικός αντίπαλος μετατρέπεται σε εισαγγελέα, ανακριτή, πραγματογνώμονα, δικαστή και δήμιο μέσα στην ίδια τηλεοπτική παρέμβαση. Και συνήθως εκδίδει την απόφαση πριν ανοίξει ο φάκελος. Ο Μαρινάκης αρνείται αυτό το δικαίωμα και μαζί με αυτό κερδίζει χρόνο. Ο χρόνος είναι το κρυφό όπλο κάθε διαχείρισης κρίσης. Η κρίση της Δευτέρας μπορεί να μοιάζει με τέλος του κόσμου. Μέχρι την Παρασκευή έχει έρθει άλλη μία. Μέχρι την επόμενη εβδομάδα η κοινωνία προσπαθεί ήδη να επιβιώσει από τον επόμενο λογαριασμό, το επόμενο περιστατικό, την επόμενη καταγγελία. Κυνικό; Ίσως. Αληθινό; Απολύτως. Η πολιτική μνήμη δεν είναι αρχείο. Είναι ποτάμι που παρασύρει τα πάντα, εκτός από όσα έχουν πραγματικά ριζώσει μέσα στην κοινωνία.
Το τρίτο στοιχείο είναι ο περιορισμός της φωτιάς. Αν φταίει ένας υπουργός, δεν σημαίνει ότι φταίει ολόκληρη η κυβέρνηση. Αν απέτυχε μία υπηρεσία, δεν σημαίνει ότι το κράτος λειτουργεί συνολικά ως εγκληματική οργάνωση. Αν υπάρχει μια παθογένεια δεκαετιών, δεν μπορεί να βαφτίζεται αυθόρμητα δημιούργημα της τελευταίας κυβερνητικής περιόδου. Ο Μαρινάκης στήνει αντιπυρικές ζώνες γύρω από την κρίση. Αυτό είναι το containment. Δεν εξαφανίζεις το πρόβλημα. Εμποδίζεις να γίνει ολόκληρος ο χάρτης κόκκινος. Και όταν ένα πρόσωπο δεν μπορεί πλέον να προστατευθεί, τότε το πρόσωπο θυσιάζεται. Η πολιτική είναι σκληρό επάγγελμα και όποιος σας πει το αντίθετο πιθανότατα δεν έχει βρεθεί ποτέ κοντά στην εξουσία. Όταν το κόστος ενός προσώπου ξεπερνά το κόστος της απομάκρυνσής του, το σκοινί κόβεται. Παραιτήσεις, διαγραφές, αποπομπές. Η κυβέρνηση δείχνει ότι έχει αντανακλαστικά και ο εκπρόσωπος μετατρέπει την υποχώρηση σε απόδειξη λειτουργίας κανόνων. Δεν χάσαμε, λέει η αφήγηση. Αντιδράσαμε. Δεν είναι ακριβώς το ίδιο, αλλά στην πολιτική η διαφορά των λέξεων είναι συχνά η διαφορά ανάμεσα στην επιβίωση και στην ήττα.
Και μετά έρχεται το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο του: η αντεπίθεση. Ο Μαρινάκης δεν κάθεται να φάει το ξύλο με την αξιοπρέπεια ενός στωικού φιλοσόφου. Απαντά, κλείνει όσο μπορεί το μέτωπο και μετά επιτίθεται στην αξιοπιστία εκείνου που τον κατηγορεί. Ποιος το λέει; Τι έλεγε χθες; Τι έκανε όταν κυβερνούσε; Πού υπερέβαλε; Πού είπε ανακρίβειες; Πού εκμεταλλεύεται μια τραγωδία; Έτσι μετατρέπει μια μονόπλευρη δίκη της κυβέρνησης σε πολιτική μονομαχία. Δεν συζητάμε πλέον μόνο αν έκανε λάθος η κυβέρνηση. Συζητάμε αν έχει δικαίωμα ο συγκεκριμένος αντίπαλος να εμφανίζεται ως αθώος κατήγορος. Επικοινωνιακά είναι έξυπνο. Πολιτικά είναι επιθετικό. Και πολλές φορές είναι αποτελεσματικό, αρκεί ο αντίπαλος να έχει πράγματι αφήσει ίχνη πίσω του. Και στην ελληνική πολιτική όλοι έχουν αφήσει. Κανείς δεν έρχεται στο δικαστήριο της δημόσιας ζωής με λευκό πουκάμισο. Όλοι κουβαλούν παλιές δηλώσεις, παλιές κυβερνήσεις, παλιές σιωπές και εκείνη τη γνώριμη αλαζονεία της μνήμης που πιστεύει ότι οι πολίτες δεν θυμούνται τίποτα.
Εδώ, όμως, βρίσκεται και το όριο αυτής της μεθόδου. Υπάρχουν στιγμές που η κοινωνία δεν ζητά πολιτική μονομαχία. Δεν ζητά να μάθει ποιος ήταν πιο ανακόλουθος πριν από δέκα χρόνια. Δεν θέλει να παρακολουθήσει δύο κόμματα να πετούν το ένα στο άλλο φακέλους, αριθμούς και νεκρούς. Θέλει κάτι πολύ πιο απλό και πολύ πιο δύσκολο: να ακούσει ότι το κράτος κατάλαβε. Ότι πόνεσε. Ότι ντράπηκε. Ότι ανέλαβε. Σε υποθέσεις ανθρώπινης τραγωδίας, η νομική ακρίβεια χωρίς συναίσθημα μπορεί να μοιάσει με ψυχρό γυαλί. Η σωστή απάντηση μπορεί να είναι πολιτικά ορθή και ανθρώπινα ανεπαρκής. Εκεί ο Μαρινάκης, όπως και ολόκληρη η κυβέρνηση, κινδυνεύει να υπερασπιστεί τόσο καλά τη θέση της ώστε να ξεχάσει να ακούσει τον πόνο. Και ο πόνος δεν διαψεύδεται με αριθμούς. Δεν αποδομείται με δικογραφίες. Δεν νικιέται σε τηλεοπτικό πάνελ. Αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι το πιο αδύναμο σημείο της στρατηγικής του: όχι η έλλειψη λογικής, αλλά ο κίνδυνος η λογική να καλύψει τον άνθρωπο που βρίσκεται πίσω από το γεγονός.
Παρά ταύτα, η συνολική εικόνα παραμένει ισχυρή. Ο Παύλος Μαρινάκης βρίσκεται χρόνια μέσα σε έναν πολιτικό ανεμοστρόβιλο και δεν έχει γίνει ούτε φοβισμένος αναγνώστης ανακοινώσεων ούτε τηλεοπτική καρικατούρα. Έχει διατηρήσει ταχύτητα, πειθαρχία, μνήμη, μαχητικότητα και την ικανότητα να κρατά την κυβερνητική γραμμή όταν γύρω του όλοι έχουν λόγο, άποψη, φιλοδοξία και προσωπικό μικρόφωνο. Και αυτό είναι ίσως το δυσκολότερο μέρος της δουλειάς. Όχι να απαντά στους δημοσιογράφους. Να πείθει την ίδια την κυβέρνηση να μιλά με μία φωνή. Γιατί κάθε υπουργός έχει το υπουργείο του, κάθε βουλευτής την περιφέρειά του, κάθε σύμβουλος τη θεωρία του, κάθε τηλεοπτικός αστέρας το προσωπικό του σόου. Και κάπου στη μέση βρίσκεται ένας άνθρωπος δύο μέτρα και πέντε εκατοστά που πρέπει να μαζέψει όλο αυτό το πολιτικό κοπάδι και να το κάνει να περπατήσει προς την ίδια κατεύθυνση. Να μετατρέψει τη Βαβέλ σε μήνυμα. Να βάλει τελεία εκεί όπου οι άλλοι βάζουν υποσημειώσεις. Να προστατεύσει την κυβέρνηση ακόμη και από την ακατάσχετη ανάγκη της να εξηγεί τον εαυτό της.
Εκεί επιστρέφω για λίγο σε εκείνο το τραπέζι. Στους συνεργάτες που είχαν έρθει νωρίτερα. Στις σημειώσεις. Στη μνήμη των ονομάτων. Στην προσοχή. Στην απουσία θεάτρου. Η διαχείριση κρίσης δεν αρχίζει όταν ανοίγει το μικρόφωνο. Αρχίζει πολύ πριν. Στο ποιος μάζεψε τα στοιχεία. Στο ποιος άκουσε. Στο ποιος κατάλαβε ποια λέξη είναι παγίδα. Στο ποιος αποφάσισε ποιο μέτωπο πρέπει να κρατηθεί και ποιο πρέπει να εγκαταλειφθεί. Αυτό που είδα τότε σε μικρογραφία, το βλέπω σήμερα σε πλήρη ανάπτυξη. Ακούει. Καταγράφει. Οργανώνει. Θυμάται. Και μετά μπαίνει στη μάχη. Δεν χρειάζεται να συμφωνεί κανείς μαζί του σε όλα. Ούτε να ψηφίζει τη Νέα Δημοκρατία. Η πολιτική ικανότητα δεν αναγνωρίζεται μόνο στους δικούς μας. Αν ήταν έτσι, δεν θα μιλούσαμε για πολιτική ανάλυση αλλά για εξέδρα. Και ας πούμε και κάτι ακόμη: όσοι συγκρούονται μαζί του στα τηλεοπτικά παράθυρα δεν μιλούν πάντα με τον ίδιο τρόπο όταν κλείσουν οι κάμερες. Άνθρωποι από διαφορετικά κόμματα μπορούν να διαφωνούν σκληρά και να αναγνωρίζουν ιδιωτικά ο ένας στον άλλον σοβαρότητα, εργατικότητα και ήθος.
Αυτό δεν είναι υποκρισία. Είναι Δημοκρατία. Δημοκρατία δεν σημαίνει να μισούμε τον αντίπαλο. Σημαίνει να τον πολεμάμε πολιτικά χωρίς να του αφαιρούμε την ανθρώπινη ιδιότητα. Σημαίνει να μπορούμε να πούμε ότι ο άλλος είναι ικανός, ακόμη κι αν θεωρούμε λανθασμένες τις θέσεις του. Να μπορούμε να καθίσουμε στο ίδιο τραπέζι, να διαφωνήσουμε, να θυμώσουμε, να φύγουμε από διαφορετική πόρτα και παρ’ όλα αυτά να μη θεωρούμε ότι ο άλλος είναι εχθρός του έθνους. Διότι διαφορετικά δεν έχουμε πολιτική αντιπαράθεση. Έχουμε φυλές που περιμένουν κάθε τέσσερα χρόνια να μετρήσουν τα κεφάλια τους. Ο Παύλος Μαρινάκης, κατά τη γνώμη μου, είναι ένα δείγμα της πολιτικής γενιάς που έρχεται. Λιγότερο παγόνι. Περισσότερος φάκελος. Λιγότερη πομπή. Περισσότερη προετοιμασία. Λιγότερο «κοιτάξτε με». Περισσότερο «ξέρω τι έχει συμβεί». Δεν είναι αλάνθαστος. Δεν είναι άτρωτος. Και καμία επικοινωνιακή στρατηγική δεν μπορεί να νικήσει για πάντα την πραγματικότητα. Υπάρχουν γεγονότα μεγαλύτερα από κάθε αφήγημα και πληγές που δεν κλείνουν με μία καλή ενημέρωση πολιτικών συντακτών.
Αλλά το πολιτικό ανάστημα δεν μετριέται από το αν δεν έκανες ποτέ λάθος. Μετριέται από το αν μπορείς να στέκεσαι εκεί όταν έρχονται όλα μαζί. Αν μπορείς να ακούς μέσα στον θόρυβο. Αν μπορείς να θυμάσαι όταν όλοι ξεχνούν. Αν μπορείς να παραμένεις άνθρωπος όταν η εξουσία αρχίζει να σε πείθει ότι είσαι κάτι περισσότερο. Γι’ αυτό, αν θέλετε να δείτε πώς πρέπει να είναι οι ηγέτες της νέας εποχής, κοιτάξτε ψηλά. Στα 2,05 μέτρα θα δείτε το πρόσωπο του Παύλου Μαρινάκη. Όχι επειδή το ύψος κάνει τον ηγέτη. Αλλά επειδή, σε μια πολιτική σκηνή γεμάτη ανθρώπους που ανοίγουν τα φτερά τους για να φαίνονται μεγαλύτεροι, εκείνος μοιάζει να έχει καταλάβει ότι το πραγματικό πολιτικό ανάστημα φαίνεται αλλού. Στο πόσο καλά αντέχεις όταν αρχίζει να φυσά. Στο αν στέκεσαι όρθιος όταν τα φώτα καίνε, οι σφαίρες έρχονται από παντού και όλοι περιμένουν να σε δουν να λυγίζεις. Και κυρίως, στο αν θυμάσαι γιατί μπήκες εξαρχής στο δωμάτιο.
