Γράφει ο Άκης Λιάντζουρας της AWGMeta
Παρακολουθώντας μια ανάλυση σε εκπομπή για το Ιράν, με χάρτες, arrows, σοβαρά πρόσωπα, μισόλογα περί “decisive phase” και το γνωστό τηλεοπτικό ύφος του ανθρώπου που παριστάνει ότι η Ιστορία είναι PowerPoint, το μυαλό μου πήγε κατευθείαν αλλού. Όχι στους σημερινούς εκπροσώπους, όχι στους εκπαιδευμένους αναγνώστες autocue, ούτε στους μισοστρατιωτικούς σχολιαστές που μιλούν για πόλεμο σαν να περιγράφουν φιλικό προετοιμασίας. Πήγε σε ένα άλλο σκηνικό: σε ένα βαρύ δωμάτιο, με ξύλινο τραπέζι, στάχτες από πούρα, ποτήρια μισογεμάτα και βλέμματα που έχουν δει αυτοκρατορίες να γεννιούνται, να σαπίζουν και να πέφτουν με θόρυβο. Και εγώ, το μικρό ανθρωπάκι στη γωνία, να κρατάω πρακτικά, καθώς ο Ταλεϋράνδος, ο Μέττερνιχ, ο Μπίσμαρκ, ο Ρισελιέ, ο Κάσλρη, ο Ζου Ενλάι και ο Κίσινγκερ κάθονται γύρω από το ίδιο τραπέζι για να λύσουν αυτό που σήμερα ο πλανήτης ζει ως κρίση Ιράν, με ενεργειακό σοκ, εμπλοκή ΗΠΑ και Ισραήλ, πίεση στο Ορμούζ και μια διπλωματία που τρέχει πίσω από τα γεγονότα αντί να τα προλαβαίνει. Οι διάλογοι που ακολουθούν είναι λογοτεχνική ανασύνθεση, αλλά το σημερινό σκηνικό πάνω στο οποίο πατούν είναι απολύτως υπαρκτό.
Στο τραπέζι δεν κάθονται απλώς διάσημοι υπουργοί ή ιστορικές φιγούρες, αλλά οι άνθρωποι που, ο καθένας με τον τρόπο του, διαμόρφωσαν την ίδια τη γραμματική της υψηλής διπλωματίας. Ο Ταλεϋράνδος ήταν ο αξεπέραστος μάστορας της επιβίωσης και της μετατροπής της ήττας σε διαπραγματευτικό πλεονέκτημα. Ο Μέττερνιχ ο μεγάλος αρχιτέκτονας της ισορροπίας δυνάμεων. Ο Ρισελιέ ο πατέρας της κρατικής λογικής και του raison d’état. Ο Μπίσμαρκ ο κυνικός ιδιοφυής που ήξερε πότε η ισχύς υπηρετεί την πολιτική και πότε την καταστρέφει. Ο Κάσλρη υπήρξε από τους ψυχρούς οικοδόμους της ευρωπαϊκής τάξης μετά τους ναπολεόντειους πολέμους. Ο Ζου Ενλάι ενσάρκωσε τη στρατηγική υπομονή, τη λεπτότητα και την τέχνη της αθόρυβης μετατόπισης συσχετισμών. Και ο Κίσινγκερ εξέφρασε στη σύγχρονη εποχή τη σκληρή αλήθεια ότι η διπλωματία δεν είναι άσκηση ηθικής αγνότητας αλλά μηχανική ισχύος, ισορροπίας και ελεγχόμενης σύγκρουσης. Θεωρούνται τα μεγαλύτερα μυαλά της διπλωματίας όχι επειδή ήταν αναγκαστικά οι πιο ενάρετοι, αλλά επειδή κατάφεραν να επηρεάσουν την πορεία ολόκληρων εποχών, να λυγίσουν αυτοκρατορίες, να αποτρέψουν γενικευμένες καταστροφές ή να επιβάλουν νέους κανόνες στο διεθνές παιχνίδι.
Πρώτος μιλάει ο Ταλεϋράνδος. Φυσικά. Δεν μιλάει ποτέ σαν να βιάζεται. Μιλάει σαν άνθρωπος που ξέρει ότι η βιασύνη είναι για τους ηττημένους.
«Κύριοι», λέει, «το πρώτο λάθος των συγχρόνων είναι ότι νομίζουν πως η ταπείνωση του αντιπάλου είναι λύση. Η ταπείνωση δεν είναι λύση. Είναι προκαταβολή του επόμενου πολέμου».
Το λέει σχεδόν βαριεστημένα, σαν να εξηγεί σε επαρχιώτες γιατί το κρασί δεν πίνεται παγωμένο. Και έχει δίκιο. Γιατί όλη η Δύση, όποτε ζαλιστεί από την ίδια της τη δύναμη, παθαίνει την ίδια κρίση μεγαλείου: πιστεύει ότι αν πιέσει λίγο ακόμη, αν βομβαρδίσει λίγο ακόμη, αν εξευτελίσει λίγο ακόμη, θα εμφανιστεί η μαγική στιγμή της τελικής λύτρωσης. Δεν εμφανίζεται ποτέ. Εμφανίζεται μόνο ο λογαριασμός.
Ο Μέττερνιχ ακουμπάει τα δάχτυλα μεταξύ τους. Ο άνθρωπος μυρίζει τάξη. Όχι δικαιοσύνη. Τάξη.
«Δεν με ενδιαφέρει ποιος έχει το ηθικό δίκαιο», λέει ψυχρά. «Αυτό είναι αντικείμενο για ιεροκήρυκες, όχι για κυβερνήσεις. Με ενδιαφέρει αν η Ανατολή θα πάρει φωτιά τόσο πολύ ώστε να τινάξει στον αέρα την ισορροπία του συστήματος. Αν ναι, τότε όλοι οι υπόλοιποι θα πληρώσουν την ιδεολογική μέθη λίγων πρωτευουσών».
Κρατάω σημείωση και σκέφτομαι ότι αυτό είναι το σημείο που η σημερινή τηλεοπτική δημοκρατία αρνείται να καταλάβει. Η εξωτερική πολιτική δεν είναι πάνελ. Δεν είναι καταγγελία. Δεν είναι 48 ώρες ηθικής έκρηξης και μετά διαφημίσεις. Είναι λογιστική αίματος, χρόνου, εμπορίου, ναυσιπλοΐας, ανεφοδιασμού, νεύρων, συμμάχων, εφεδρειών και ανοχής της κοινωνίας στον πόνο.
Ο Μπίσμαρκ χτυπάει το χέρι στο τραπέζι με εκείνο το ύφος του ανθρώπου που μισεί τις ανοησίες περισσότερο κι από τον εχθρό.
«Πριν συνεχίσετε», γρυλίζει, «ορίστε τον σκοπό του πολέμου. Σαφώς. Με μία πρόταση. Αν δεν μπορείτε να το κάνετε, έχετε ήδη χάσει».
Σιωπή.
Ο Μπίσμαρκ δεν αντέχει τα μεγάλα λόγια. Τα θεωρεί το άρωμα των ανίκανων. Και εδώ θα κοπανούσε το κεφάλι του στον τοίχο με τους σύγχρονους ηγέτες που μιλούν για “μηνύματα”, “ισχυρά σήματα”, “κόκκινες γραμμές”, “στρατηγική σαφήνεια”, ενώ στην πράξη δεν έχουν αποφασίσει αν θέλουν αποτροπή, αλλαγή καθεστώτος, πάγωμα του πυρηνικού προγράμματος ή απλώς εσωτερική κατανάλωση ισχύος για τηλεοπτικά δελτία.
«Αν θέλετε αλλαγή καθεστώτος», συνεχίζει, «πείτε το και ετοιμαστείτε για βούρκο. Αν θέλετε εξαναγκασμό σε συμφωνία, τότε σταματήστε πριν το εργαλείο του πολέμου καταστρέψει τον πολιτικό στόχο. Ο πόλεμος είναι μέσο. Όχι χόμπι».
Ο Ρισελιέ χαμογελάει σχεδόν ειρωνικά. Αυτός δεν έχει πρόβλημα με τη σκληρότητα. Έχει πρόβλημα μόνο με τη βλακεία που βαφτίζεται ηθική.
«La raison d’État», μουρμουρίζει. «Το συμφέρον του κράτους. Όλα τα άλλα είναι ποίηση, και η ποίηση είναι επικίνδυνη όταν πέφτει στα χέρια οπλισμένων ανδρών».
Και να το, όλο το πρόβλημα της εποχής μας συμπυκνωμένο σε μία φράση. Ζούμε σε καιρό όπου οι κυβερνήσεις μιλούν σαν ακτιβιστές όταν θέλουν πόλεμο και σαν λογιστές όταν έρχεται ο λογαριασμός. Ο Ρισελιέ θα τους περιφρονούσε όλους. Θα έλεγε ότι αν ο πόλεμος στο Ιράν τινάζει στον αέρα το πετρέλαιο, τα logistics, τη ναυσιπλοΐα και την ευρωπαϊκή οικονομία, τότε όποιος συνεχίζει να μιλά για “τιμωρία” αντί για “ανασχεδιασμό” δεν υπηρετεί το κράτος του. Υπηρετεί τον εγωισμό του.
Ο Κάσλρη, λιγότερο θεατρικός από τους υπόλοιπους, σκύβει μπροστά με βρετανική ψυχρότητα.
«Το Ορμούζ», λέει. «Ξεκινήστε από εκεί. Όποιος δεν αρχίζει από τη θάλασσα, δεν έχει καταλάβει τίποτα από αυτή την κρίση».
Και ιδού η πιο υλική αλήθεια της υπόθεσης. Οι τηλεοπτικοί πολεμιστές μιλούν για πυρηνικά, κύρος, περιφερειακή επιρροή, ιδεολογίες, προαιώνιους εχθρούς. Ο ναυτικός όμως ξέρει ότι ο κόσμος δεν γκρεμίζεται μόνο από βόμβες. Γκρεμίζεται και όταν δεν περνούν τα πλοία. Όταν κολλάει η ενέργεια. Όταν τα ασφάλιστρα εκτοξεύονται. Όταν το εμπόριο τρομάζει. Όταν ο πλανήτης θυμάται ξαφνικά ότι η γεωπολιτική δεν είναι debate αλλά choke point.
Ο Ζου Ενλάι δεν διακόπτει. Δεν βιάζεται. Μιλάει τελευταίος από τους πραγματικά επικίνδυνους ανθρώπους, αυτούς που ξέρουν να κερδίζουν χωρίς να φαίνεται ότι κέρδισαν.
«Δεν θα υπάρξει λύση», λέει ήσυχα, «αν κάποια πλευρά αναγκαστεί να γονατίσει δημοσίως. Οι λύσεις αυτές είναι εφήμερες. Χρειαζόμαστε ακολουθία βημάτων, όχι τελετή συνθηκολόγησης».
Ο άνθρωπος καταλαβαίνει καλύτερα απ’ όλους την έννοια του προσώπου, του χρόνου, της σιωπηλής εξόδου. Οι σημερινοί ηγέτες θέλουν headline. Ο Ζου θέλει διαδικασία. Οι σημερινοί θέλουν νικητή. Ο Ζου θέλει σταθεροποίηση. Οι σημερινοί θέλουν τη φωτογραφία της λύσης. Ο Ζου θέλει τον μηχανισμό που θα την κάνει να αντέξει.
Και τότε ο Κίσινγκερ, σαν να περίμενε απλώς τη στιγμή που όλοι οι άλλοι θα είχαν πει τα βασικά, καθαρίζει τον λαιμό του.
«Αγαπητοί μου», λέει με εκείνη την ψυχρή γερμανοαμερικανική άρθρωση του ανθρώπου που έχει περάσει τη ζωή του ακούγοντας αυτοκρατορίες να αυταπατώνται, «η ειρήνη δεν είναι κατάσταση συναισθηματικής συμφιλίωσης. Είναι αρχιτεκτονική ισορροπίας μεταξύ αντιπάλων που συνεχίζουν να αντιπαθούν ο ένας τον άλλο. Το ζητούμενο δεν είναι η εμπιστοσύνη. Το ζητούμενο είναι η προβλεψιμότητα».
Και εκεί, ομολογώ, ανατριχιάζω λίγο ως το μικρό ανθρωπάκι που κρατάει πρακτικά. Γιατί αυτή είναι η φράση που λείπει από τον δημόσιο λόγο. Όλοι μιλούν ακόμη λες και οι διεθνείς σχέσεις είναι ψυχοθεραπεία. Δεν είναι. Είναι μηχανική ισχύος. Δεν χρειάζεται να αγαπιούνται οι αντίπαλοι. Χρειάζεται να ξέρουν μέχρι πού μπορούν να πάνε χωρίς να τινάξουν τα πάντα στον αέρα.
Ο Ταλεϋράνδος ξαναπαίρνει τον λόγο.
«Άρα;»
Ο Μπίσμαρκ απαντάει ξερά.
«Άμεση παύση πληγμάτων. Περιορισμένη, δοκιμαστική, συγκεκριμένη.»
Ο Κάσλρη συμπληρώνει.
«Ταυτόχρονη επαναφορά της ναυσιπλοΐας στο Ορμούζ. Με πολυμερές σχήμα επιτήρησης, όχι με θριαμβολογίες».
Ο Ζου κουνάει ελαφρά το κεφάλι.
«Μυστικό κανάλι ΗΠΑ–Ιράν. Χωρίς κάμερες. Χωρίς ανόητες διαρροές. Χωρίς άνδρες που μιλούν πολύ για να κρύψουν ότι δεν ελέγχουν τίποτα».
Ο Ρισελιέ βάζει το μαχαίρι βαθύτερα.
«Πάγωμα έναντι παγώματος. Το Ιράν παγώνει συγκεκριμένες δυνατότητες. Οι άλλοι παγώνουν την επιχείρηση εξευτελισμού. Όχι επειδή το αξίζει η Τεχεράνη. Επειδή το απαιτεί η σταθερότητα».
Ο Μέττερνιχ το οργανώνει.
«Και έπειτα διάσκεψη. Όχι για την αιώνια ειρήνη. Για κανόνες. Για κόκκινες γραμμές. Για μηχανισμό επικοινωνίας. Για αποφυγή ατυχήματος. Για νέα ισορροπία».
Ο Κίσινγκερ το σφραγίζει.
«Ceasefire without illusions. Negotiation without trust. Order without sentiment.»
Κρατάω μανιωδώς σημειώσεις. Και κάπου εκεί συνειδητοποιώ πόσο τραγικά παιδικό είναι το επίπεδο του σημερινού δημόσιου λόγου. Από τη μια οι μόνιμοι μανιακοί της ισχύος, που νομίζουν ότι κάθε κρίση λύνεται με λίγο περισσότερο σφυροκόπημα. Από την άλλη οι ρομαντικοί της καλής πρόθεσης, που φαντάζονται ότι μπορείς να βάλεις να συνυπάρξουν συμφέροντα εκατό ετών με hashtags και ανακοινώσεις ανησυχίας. Και στη μέση; Στη μέση ο πραγματικός κόσμος. Ο κόσμος που καίγεται, πληρώνει ακριβότερο πετρέλαιο, βλέπει τα πλοία να κολλάνε, μετράει απώλειες, τρέμει για γενίκευση και μετά ανοίγει τηλεόραση να δει αναλυτές να παριστάνουν τους σοφούς αφού πρώτα η ζημιά έχει γίνει.
Και αν με ρωτάτε ποια θα ήταν η λύση αυτού του φανταστικού συμβουλίου, η απάντηση είναι απελπιστικά αντιηρωική. Δεν θα έδιναν μεγάλη, λαμπερή, οριστική “λύση”. Οι μεγάλοι διπλωμάτες δεν πουλάνε θαύματα. Θα έδιναν αυτό που οι ανώριμοι πολιτικοί σιχαίνονται: μια βρώμικη, κυνική, σταδιακή, υπολογισμένη φόρμουλα αποκλιμάκωσης. Ένα πάγωμα της σύγκρουσης με όρους που να επιτρέπουν σε όλους να επιβιώσουν πολιτικά χωρίς να καταστραφούν στρατηγικά. Θα έσπαγαν τη δυναμική του πολέμου πριν ο πόλεμος αποκτήσει δική του λογική. Θα άνοιγαν το Ορμούζ. Θα έστηναν μυστικό δίαυλο. Θα έκλειναν το στόμα στους φανατικούς και θα έδιναν χώρο στους λογιστές της ισχύος.
Γιατί αυτό είναι το φοβερό μυστικό της διπλωματίας, το οποίο οι κοινωνίες ξεχνούν κάθε φορά που μεθάνε από σημαίες: οι μεγαλύτερες νίκες της δεν είναι θεαματικές. Είναι οι πόλεμοι που δεν γενικεύτηκαν. Οι αυτοκρατορίες που δεν παραπάτησαν στο κενό. Οι κρίσεις που δεν έγιναν κατακλυσμός. Οι συμβιβασμοί που όλοι έβρισαν τη μέρα που υπογράφηκαν και όλοι ευγνωμόνησαν δέκα χρόνια μετά.
Εγώ λοιπόν, το μικρό ανθρωπάκι στη γωνία, κλείνω τα πρακτικά αυτού του φανταστικού τραπεζιού με μία τελευταία παρατήρηση: αν βάζαμε πράγματι όλους αυτούς στο ίδιο δωμάτιο, δεν θα έψαχναν ποιος έχει δίκιο. Θα έψαχναν ποιος έχει ακόμη μυαλό. Και φοβάμαι ότι αυτή είναι ακριβώς η ερώτηση που λείπει σήμερα πιο πολύ από όλες.
