Το βιβλίο που καταλαβαίνει την εξουσία καλύτερα από εκείνους που την ασκούν
Γράφει ο Άκης Λιάντζουρας
Η Έλενα και τα παιδιά έφυγαν διακοπές. Μαζί τους έφυγε ο σκύλος και οι δύο γάτες μας, πράγμα που σημαίνει ότι το σπίτι, μέσα σε λίγες ώρες, άδειασε από φωνές, πατήματα, τρίχες, ανοιχτές πόρτες, μισοτελειωμένα ποτήρια, παιδικές διαπραγματεύσεις, γαβγίσματα, νιαουρίσματα και εκείνον τον μόνιμο, ανεξήγητο θόρυβο που παράγει μια οικογένεια ακόμη κι όταν υποτίθεται ότι κάθεται ήσυχα. Έμεινα μόνος. Το λέω και ακούγεται σχεδόν ειδυλλιακό, αλλά στην πράξη σημαίνει ότι δεν υπάρχει κανείς να μου θυμίσει πως είναι τρεις το πρωί, πως δεν έχω φάει, πως το ποτήρι με τον καφέ έχει αποκτήσει δικό του οικοσύστημα και πως ένας άνθρωπος δεν πρέπει να απαντά σε επαγγελματικό email φορώντας μόνο το σώβρακό του, ακόμη κι αν το Zoom είναι κλειστό.
ΟΚ, δουλεύω λίγο περισσότερο. Για να είμαστε ακριβείς, δουλεύω όλες τις ώρες που δεν προσπαθώ να κοιμηθώ και προσπαθώ να κοιμηθώ όλες τις ώρες που το κεφάλι μου αρνείται να σταματήσει να δουλεύει. Γίνεται και ένας μικρός χαμός — από εκείνους τους μικρούς χαμούς που, όταν τους κοιτάξεις καλύτερα, έχουν μέγεθος εμπορευματοκιβωτίου. Νέα στρατηγική για μεγάλη εταιρεία λιανικής, ο μικρός και ο μεγάλος Σεριάτος σε πλήρη δημιουργική υπερδιέγερση να πετούν ιδέες σαν αναμμένα στουπιά μέσα σε βενζινάδικο, τρεις πολυεθνικές υποψήφιοι χορηγοί για το νέο μας app —λεπτομέρειες μετά τις 15 Αυγούστου, επειδή υπάρχουν συμφωνίες εμπιστευτικότητας και δεν θέλω να καταλήξω να πουλάω καλαμπόκια σε παραλία— και, φυσικά, στο βάθος εκείνη η γνωστή μυρωδιά. Εκλογές.
Πάντα στο βάθος υπάρχουν εκλογές. Ακόμη και όταν δεν έχουν προκηρυχθεί, κάποιος τις μετράει, κάποιος τις σχεδιάζει, κάποιος κοιτάζει ένα ποσοστό και παθαίνει ταχυκαρδία και κάποιος άλλος κοιτάζει ακριβώς το ίδιο ποσοστό και ανοίγει σαμπάνια. Σε κάποιο κλιματιζόμενο δωμάτιο ένας σύμβουλος στρατηγικής λέει «πρέπει να αλλάξουμε το αφήγημα» με τη σοβαρότητα καρδιοχειρουργού, ενώ ένας δημοσκόπος εξηγεί ότι το δείγμα είναι μικρό αλλά οι τάσεις σαφείς, που είναι ο επιστημονικός τρόπος να πεις «δεν ξέρουμε ακριβώς τι συμβαίνει, αλλά πληρώστε μας για να σας το ξαναπούμε τον επόμενο μήνα». Και ξέρετε τι παθαίνουν οι άνθρωποι σαν κι εμένα όταν μυρίζονται εκλογές. Δεν βλέπουν μόνο πρόσωπα και ποσοστά. Βλέπουν μηχανισμούς, φόβους, λέξεις, νεύρα και το αόρατο χέρι που ρυθμίζει τη θερμοκρασία του πλήθους.
Μοιραία πρέπει να φύγει όλος αυτός ο θόρυβος από το κεφάλι μου όταν θέλω να κοιμηθώ. Τις υπόλοιπες ώρες, είπαμε, δουλεύω. Και ναι, ξέρω ότι ακούγεται αστείο, αλλά κάπου ανάμεσα σε ένα στρατηγικό πλάνο, δύο παρουσιάσεις και δεκαεπτά μηνύματα που αρχίζουν με τη φράση «μια γρήγορη ιδέα», ξεσκονίζω το «Pythagoras oder Betrachtungen über die geheime Welt und Regierungskunst». Ναι, τη Βίβλο των Ιλουμινάτι. Τι να κάνω; Αυτός είμαι. Ένας nerd με φάτσα γερασμένου μπάρμαν. Άλλοι διαβάζουν αστυνομικά στις διακοπές, άλλοι κουβαλούν Ντοστογιέφσκι στην παραλία για να φαίνονται βαθυστόχαστοι και τελικά χρησιμοποιούν το βιβλίο για να μην πετάει η πετσέτα. Εγώ, όταν μένω μόνος και η χώρα αρχίζει να μυρίζει προεκλογικό ιδρώτα, διαβάζω γερμανικά κείμενα για τη μυστική τέχνη της διακυβέρνησης.
Και κάπου εκεί, μέσα στη νυχτερινή ησυχία, συνειδητοποιείς ότι ο Πυθαγόρας αυτού του βιβλίου δεν είναι ακριβώς ο Πυθαγόρας που θυμόμαστε από το σχολείο. Δεν είναι ο γέροντας με το τρίγωνο, το τετράγωνο της υποτείνουσας και τον μαθηματικό εφιάλτη της Β΄ Γυμνασίου. Είναι ένας άλλος Πυθαγόρας: μύστης, οργανωτής, αρχιτέκτονας συμβόλων, κάτι ανάμεσα σε ιερέα, πολιτικό σύμβουλο και spin doctor με χλαμύδα. Ένας άνθρωπος που έχει καταλάβει πριν από όλους ότι τα πλήθη δεν κινούνται κυρίως με επιχειρήματα, αλλά με ρυθμό, επανάληψη, φόβο, ελπίδα και τελετουργία. Η κεντρική θέση του βιβλίου είναι σχεδόν προσβλητική μέσα στην απλότητά της: η εξουσία δεν επικρατεί επειδή έχει δίκιο. Επικρατεί επειδή γνωρίζει πώς να οργανώνει τα πάθη των ανθρώπων και να τα κάνει να μοιάζουν με λογικές αποφάσεις.
Αυτό είναι το πρώτο μεγάλο μάθημα: οι άνθρωποι δεν κυβερνώνται μόνο από τους νόμους τους. Κυβερνώνται κυρίως από τις συνήθειές τους. Ο νόμος μπορεί να σου πει τι επιτρέπεται και τι απαγορεύεται, αλλά η συνήθεια αποφασίζει τι θεωρείς φυσιολογικό, τι ανέχεσαι, τι παύεις να παρατηρείς και, τελικά, τι αρχίζεις να υπερασπίζεσαι. Στην αρχή αντιδράς. Μετά κουράζεσαι. Ύστερα προσαρμόζεσαι. Και στο τέλος εξηγείς στους άλλους ότι τα πράγματα ήταν πάντα έτσι, ακόμη κι αν θυμάσαι πολύ καλά ότι δεν ήταν. Η πιο αποτελεσματική εξουσία δεν είναι εκείνη που σε διατάζει να υποταχθείς. Είναι εκείνη που μετατρέπει την υποταγή σε καθημερινότητα και την καθημερινότητα σε κοινή λογική. Δεν χρειάζεται να σου αποδείξει ότι κάτι είναι σωστό. Αρκεί να σε πείσει ότι είναι αναπόφευκτο.
«Δεν γίνεται αλλιώς». Ίσως η ισχυρότερη πολιτική φράση της εποχής μας. Δεν γίνεται αλλιώς με την οικονομία, με την ακρίβεια, με την ασφάλεια, με τις παρακολουθήσεις, με τη φορολογία, με την εργασία, με τη διάλυση του προσωπικού χρόνου, με τη μετατροπή κάθε ανθρώπινης δραστηριότητας σε μετρήσιμο δεδομένο. Κάπως έτσι η πολιτική επιλογή μεταμφιέζεται σε φυσικό φαινόμενο. Δεν αποφάσισε κανείς, δεν ευθύνεται κανείς, δεν υπήρχε εναλλακτική· απλώς πέρασε από πάνω μας η Ιστορία σαν κακοσυντηρημένο λεωφορείο και εμείς βρεθήκαμε κάτω από τις ρόδες. Η κυβέρνηση παρουσιάζεται σαν συνεργείο συντήρησης του σύμπαντος: «Δεν φταίμε εμείς, κύριε, έτσι λειτουργεί ο κόσμος». Μόνο που ο κόσμος, τις περισσότερες φορές, λειτουργεί ακριβώς όπως αποφάσισε κάποιος να λειτουργεί και όπως έμαθαν οι υπόλοιποι να τον ανέχονται.
Το δεύτερο μεγάλο μάθημα είναι ότι η κοινωνία μοιάζει με μουσικό όργανο. Μια λύρα με χορδές που πρέπει να τεντωθούν σωστά. Αν τις τεντώσεις υπερβολικά, σπάνε. Αν τις αφήσεις χαλαρές, δεν βγάζουν ήχο. Πολύς φόβος και ο κόσμος μπορεί να εξεγερθεί. Πολύ λίγος φόβος και παύει να ζητά προστάτη. Πολύ μεγάλη ελπίδα και αρχίζει να απαιτεί αποτελέσματα. Πολύ μικρή ελπίδα και αρχίζει να ψάχνει πέτρες. Ο ικανός κυβερνήτης, λοιπόν, δεν εξαφανίζει την αγωνία· τη ρυθμίζει. Δεν θεραπεύει τον φόβο· τον δοσολογεί. Δεν λύνει αναγκαστικά το πρόβλημα· διαχειρίζεται την ένταση που παράγει το πρόβλημα. Κρατά την κοινωνία σε εκείνο το ιδανικό σημείο όπου είναι αρκετά ανήσυχη ώστε να υπακούει, αλλά όχι αρκετά απελπισμένη ώστε να αναποδογυρίσει το τραπέζι.
Αν έπρεπε να περιγράψω μεγάλο μέρος της σύγχρονης πολιτικής με δύο λέξεις, θα έλεγα: ελεγχόμενη δυσφορία. Να μη νιώθεις καλά, αλλά να φοβάσαι ότι μπορεί να νιώσεις χειρότερα. Να μη σε ικανοποιεί η κυβέρνηση, αλλά να μη βλέπεις και κάτι αρκετά ασφαλές για να την αντικαταστήσεις. Να βρίζεις στο καφενείο, να γράφεις δύο οργισμένες αναρτήσεις, να θυμώνεις για σαράντα οκτώ ώρες και ύστερα να περνάς στο επόμενο θέμα, επειδή ένα καινούργιο σκάνδαλο, μια νέα κρίση ή μια ακόμη φτιαχτή σύγκρουση έχει ήδη καταλάβει την οθόνη. Η εξουσία δεν χρειάζεται να σε κάνει ευτυχισμένο. Αυτό θα ήταν ακριβό, δύσκολο και πολιτικά επικίνδυνο, γιατί οι ευτυχισμένοι άνθρωποι αποκτούν απαιτήσεις. Χρειάζεται απλώς να σε κρατά λειτουργικό: αρκετά κουρασμένο για να μην αντιδράς, αρκετά φοβισμένο για να μην τολμάς και αρκετά αισιόδοξο για να συνεχίζεις.
Το βιβλίο αντιμετωπίζει τους ανθρώπους όχι ως μικρούς Αριστοτέληδες που κάθονται στο σαλόνι, συγκρίνουν προγράμματα και ψηφίζουν ύστερα από αυστηρή ορθολογική επεξεργασία. Τους αντιμετωπίζει ως επαναλαμβανόμενα συναισθηματικά μοτίβα. Άλλος φοβάται την αλλαγή, άλλος φοβάται ότι τίποτα δεν θα αλλάξει. Άλλος θέλει προστασία, άλλος εκδίκηση. Άλλος θέλει να αισθανθεί ότι ανήκει στους νικητές και άλλος αρκείται στο να μην τον περάσουν για χαμένο. Σήμερα τα λέμε ψυχομετρική ανάλυση, behavioural communication, segmentation και microtargeting. Τότε τα έλεγαν γνώση της ανθρώπινης φύσης. Το λεξιλόγιο άλλαξε, η μέθοδος όχι. Δεν απευθύνεσαι στον πολίτη ως πολίτη. Απευθύνεσαι στον φόβο του, στην ανασφάλειά του, στη ματαιοδοξία του, στην ανάγκη του να ανήκει κάπου και στην κρυφή επιθυμία του να τιμωρηθεί κάποιος άλλος.
Γι’ αυτό ο σύγχρονος πολιτικός δεν στέλνει πια ένα μήνυμα σε έναν λαό. Στέλνει εκατό διαφορετικά μηνύματα σε εκατό διαφορετικές εκδοχές του ίδιου λαού. Στον έναν λέει «σταθερότητα», στον άλλον «αλλαγή», στον τρίτο «πατρίδα», στον τέταρτο «δικαιοσύνη», στον πέμπτο «ασφάλεια» και στον έκτο «θα τους τελειώσουμε». Το εντυπωσιακό είναι ότι όλοι πιστεύουν πως άκουσαν ένα μήνυμα προσωπικό, σχεδόν ιδιωτικό, φτιαγμένο ειδικά για αυτούς. Αυτό είναι το πραγματικό θαύμα της σύγχρονης πολιτικής επικοινωνίας: σε βάζει σε μια κατηγορία και σε κάνει να αισθάνεσαι μοναδικός. Σε προβλέπει και σε πείθει ότι επέλεξες. Σε σπρώχνει προς μια κατεύθυνση και σου επιτρέπει να πιστεύεις ότι περπατάς μόνος. Η επιτυχημένη χειραγώγηση δεν μοιάζει ποτέ με χειραγώγηση. Μοιάζει με αυθόρμητη προσωπική απόφαση.
Το τρίτο μεγάλο μάθημα είναι η δύναμη της τελετουργίας. Κάθε εξουσία χρειάζεται σκηνικά, σύμβολα, επαναλαμβανόμενες κινήσεις και δημόσιες εικόνες που να επιβεβαιώνουν ότι κάποιος ελέγχει την κατάσταση. Οι παλιοί είχαν πομπές, λάβαρα, βασιλικές εμφανίσεις και ιερείς. Εμείς έχουμε υπουργικά συμβούλια μπροστά στις κάμερες, τηλεοπτικά διαγγέλματα, βίντεο στο TikTok, κράνη σε εργοτάξια, επισκέψεις σε λαϊκές αγορές και σακάκια χωρίς γραβάτα για να αποδεικνύεται ότι ο ηγέτης είναι κοντά στον λαό αλλά όχι τόσο κοντά ώστε να περιμένει μαζί του στην ουρά. Κάθε εποχή έχει τα λιβάνια της. Ο σκοπός δεν είναι πάντοτε να ενημερωθεί ο πολίτης. Είναι να αισθανθεί ότι κάποιος γνωρίζει, κάποιος κινείται, κάποιος έχει σχέδιο, ακόμη κι αν το σχέδιο γράφεται εκείνη την ώρα πίσω από την κάμερα.
Έτσι, η εικόνα της δράσης γίνεται συχνά ισχυρότερη από την ίδια τη δράση. Η ανακοίνωση προηγείται της εφαρμογής, η επιτυχία προηγείται του αποτελέσματος, το έργο εγκαινιάζεται πριν ολοκληρωθεί και η μεταρρύθμιση χαρακτηρίζεται ιστορική πριν προλάβει κανείς να διαβάσει τι ακριβώς μεταρρυθμίζει. Η εξουσία γνωρίζει ότι ο άνθρωπος θυμάται ευκολότερα την εικόνα παρά τη διαδικασία. Θυμάται το κράνος, το εργοτάξιο, το χειροκρότημα, τον υπουργό με σηκωμένα μανίκια. Δεν θυμάται πότε θα παραδοθεί το έργο, πόσο κόστισε και αν τελικά λειτουργεί. Και όταν τα πράγματα πάνε στραβά, δεν χρειάζεται απαραίτητα να δοθεί εξήγηση. Αρκεί να παραχθεί μια καινούργια εικόνα, μια νέα ανακοίνωση, ένα φρέσκο θέμα που θα σπρώξει το προηγούμενο λίγο πιο κάτω στο timeline, εκεί όπου πηγαίνουν οι πολιτικές αποτυχίες για να πεθάνουν από ασιτία.
Παλιά, για να εξαφανίσεις μια δυσάρεστη είδηση, χρειαζόσουν λογοκρισία. Σήμερα χρειάζεσαι άλλες δέκα ειδήσεις. Δεν απαγορεύεις τη συζήτηση· τη στραγγαλίζεις με πληροφορία. Ρίχνεις ένα σκάνδαλο το πρωί, μια κρίση το μεσημέρι, μια δημοσκόπηση το απόγευμα, μια προσωπική κόντρα το βράδυ και μέχρι τα μεσάνυχτα κανείς δεν θυμάται με τι ακριβώς είχε εξοργιστεί στις δέκα. Ο πολίτης δεν ενημερώνεται. Βομβαρδίζεται. Κι έπειτα από λίγο δεν ζητά να μάθει την αλήθεια· ζητά απλώς να σταματήσει ο θόρυβος. Εκεί νικά η σύγχρονη εξουσία: όχι όταν σε πείθει ότι έχει δίκιο, αλλά όταν σε εξαντλεί τόσο ώστε να μη θεωρείς ότι αξίζει τον κόπο να ψάξεις αν έχει άδικο. Ο Πυθαγόρας μιλούσε για ρυθμό. Εμείς σήμερα τον λέμε news cycle, trend, breaking news και αλγόριθμο.
Και ο αλγόριθμος είναι ο νέος αυλητής του χωριού. Παίζει τη μελωδία, τα ποντίκια τρέχουν και όλοι πιστεύουμε ότι απλώς χαζεύουμε το κινητό μας. Ξέρει πού σταματήσαμε, τι μας θύμωσε, ποια λέξη μας έκανε να πατήσουμε, ποιο πρόσωπο μας προκαλεί απέχθεια και ποια απειλή ξυπνά μέσα μας εκείνο το πρωτόγονο ζώο που θέλει ασφάλεια πριν από ελευθερία. Ο παλιός ηγεμόνας είχε συμβούλους και αυλικούς. Ο σημερινός έχει δεδομένα. Ο παλιός αυλικός ψιθύριζε στο αυτί ενός βασιλιά. Ο σημερινός αλγόριθμος ψιθυρίζει ταυτόχρονα στο αυτί εκατομμυρίων ανθρώπων και, το σημαντικότερο, λέει στον καθένα κάτι διαφορετικό. Δεν ζούμε πλέον σε μία κοινή δημόσια σφαίρα. Ζούμε σε αμέτρητα εξατομικευμένα δωμάτια, όπου ο καθένας βλέπει τη δική του πραγματικότητα και μετά όλοι ψηφίζουμε για τον ίδιο κόσμο.
Η κάλπη είναι κοινή. Η πραγματικότητα όχι. Και εδώ το βιβλίο του 18ου αιώνα παύει να είναι μια παράξενη νυχτερινή εμμονή ενός ανθρώπου που έμεινε μόνος με τα λάπτοπ του. Γίνεται εγχειρίδιο χρήσης του σήμερα. Γιατί η εξουσία πλέον δεν χρειάζεται απλώς να καταλάβει τι πιστεύουμε. Μπορεί να διαμορφώσει το περιβάλλον μέσα στο οποίο θα πιστέψουμε κάτι. Δεν χρειάζεται να μας δώσει εντολή. Αρκεί να επιλέξει τι θα δούμε πρώτο, τι θα επαναληφθεί, τι θα φανεί δημοφιλές, τι θα χαρακτηριστεί ακραίο και ποια άποψη θα παρουσιαστεί ως αυτονόητη. Η ελευθερία επιλογής παραμένει τυπικά άθικτη. Μόνο που το δωμάτιο μέσα στο οποίο επιλέγουμε έχει ήδη διαμορφωθεί, τα φώτα έχουν τοποθετηθεί, η μουσική παίζει και οι πόρτες που δεν πρέπει να ανοίξουμε είναι διακριτικά κρυμμένες πίσω από τις κουρτίνες.
Το πιο ύπουλο σημείο του βιβλίου είναι η έννοια της αρμονίας. Ακούγεται ωραία. Ποιος δεν θέλει ενότητα, σταθερότητα, κοινωνική ειρήνη και συνεννόηση; Μόνο που στην πολιτική η αρμονία συχνά σημαίνει ότι κάποιος πρέπει να σταματήσει να φωνάζει και, κατά περίεργο τρόπο, αυτός ο κάποιος είναι σχεδόν πάντα ο αδύναμος. Ο εργαζόμενος πρέπει να δείξει υπευθυνότητα, ο πολίτης να κάνει υπομονή, ο νέος να προσαρμοστεί, ο συνταξιούχος να κατανοήσει τις δημοσιονομικές συνθήκες και ο διαμαρτυρόμενος να πάψει να ταλαιπωρεί την κοινωνία. Η εξουσία, αντιθέτως, δεν χρειάζεται να κάνει υπομονή. Χρειάζεται να κυβερνήσει. Έτσι η αρμονία γίνεται πολιτικό χλωροφόρμιο: σου το βάζουν στο πρόσωπο και σου ζητούν να χαλαρώσεις για το καλό της χώρας. Μια κοινωνία χωρίς σύγκρουση, όμως, δεν είναι πάντοτε υγιής. Μπορεί απλώς να είναι ναρκωμένη.
Και τελικά ποιος κυβερνά; Όχι μόνο εκείνος που υπογράφει, που ανεβαίνει στο βήμα ή που διαθέτει το αξίωμα. Κυβερνά εκείνος που ορίζει τον ρυθμό, που αποφασίζει ποιο θέμα ανοίγει και ποιο κλείνει, ποιος θεωρείται σοβαρός και ποιος γραφικός, ποιος υπεύθυνος και ποιος επικίνδυνος. Κυβερνά εκείνος που ορίζει ποια οργή είναι δικαιολογημένη και ποια λαϊκισμός, ποιο πρόβλημα είναι εθνικό και ποιο «μεμονωμένο περιστατικό», ποια αποτυχία απαιτεί παραίτηση και ποια απλώς καλύτερη επικοινωνία. Η εξουσία δεν είναι μόνο η απόφαση. Είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο η απόφαση θα εμφανιστεί ως λογική, αναγκαία και αναπόφευκτη. Οι άνθρωποι δεν ακολουθούν πάντα εκείνον που έχει δίκιο. Ακολουθούν συνήθως εκείνον που τους προσφέρει ρυθμό μέσα στο χάος και μια ιστορία αρκετά απλή ώστε να χωράει μέσα στον φόβο τους.
Κλείνω το βιβλίο. Το σπίτι παραμένει άδειο. Η Έλενα και τα παιδιά λείπουν, ο σκύλος λείπει, οι δύο γάτες λείπουν και ο μικρός με τον μεγάλο Σεριάτο πιθανότατα έχουν στείλει άλλες δεκαεπτά ιδέες στο μεταξύ. Η μεγάλη εταιρεία λιανικής περιμένει στρατηγική, οι πολυεθνικές εξετάζουν το app, τα τηλέφωνα αναβοσβήνουν και στο βάθος υπάρχουν πάντα εκλογές, ακόμη κι όταν όλοι ορκίζονται ότι δεν υπάρχουν. Πάω να κοιμηθώ — ή τουλάχιστον αυτό λέω στον εαυτό μου. Γιατί τώρα που ξαναδιάβασα τον Πυθαγόρα, μέσα στην απόλυτη ησυχία του σπιτιού ακούω επιτέλους καθαρά τη μουσική. Και το πιο ανησυχητικό δεν είναι ότι κάποιος παίζει. Το πιο ανησυχητικό είναι ότι όλοι χορεύουμε και οι περισσότεροι εξακολουθούμε να πιστεύουμε πως τα βήματα είναι δικά μας.
